Het Brabants Orkest begeleidt zwijgende films 

Er zit muziek in de zwijgende film. Letterlijk zelfs, sinds Het Brabants Orkest de live-begeleiding van zwijgende filmklassiekers in 1982 in ere herstelde. Jarenlang bleef het orkest de enige pleitbezorger van deze veelzijdige kunstvorm. Later sloten andere symfonieorkesten zich bij deze traditie aan. De bijzondere band tussen Het Brabants Orkest en de levende filmmuziek bleef echter bestaan. Tot ver in de jaren twintig werden alle filmvoorstellingen begeleid door levende muziek. Vaak improviseerde een pianist bij de beelden; grotere bioscopen hadden meestal een eigen orkest of kamerensemble. Sommige buitenlandse filmtheaters konden zich zelfs een symfonieorkest veroorloven. De opkomst van de geluidsfilm vanaf 1927 verdreef de musici geleidelijk uit de filmzaal.

Omslag van programmaboekje bij de filmpremière van Pantserkruiser Potemkin in april 1986. Met het begeleiden van zwijgende films herstelde Het Brabants Orkest in 1982 een oude orkesttraditie. Jarenlang bleef het orkest de enige pleitbezorger, later volgden andere symfonieorkesten.

HET BRABANTS ORKEST BEGELEIDT ZWIJGENDE FILMS

door: Michel Khalifa

In de jaren zeventig nam de belangstelling voor de zwijgende film weer toe. Wereldwijd gingen experts aan de slag om oude klassiekers te restaureren of zelfs opnieuw te monteren. Kevin Brownlows reconstructie van Napoleon (1927), het meesterwerk van de Franse filmmaker Abel Gance (1889-1981), baarde internationaal opzien. Zowel in Engeland als in Amerika lieten producenten nieuwe symfonische muziek voor dit epos schrijven, respectievelijk door Carl Davis en Carmine Coppola. Gedenkwaardige voorstellingen met live-begeleiding volgden.

In november 1980 woonde de Nederlandse filmliefhebber Tom Odems de vijfenhalf uur durende reconstructie van Napoleon in Londen bij. Odems, in het dagelijks leven adjunct-directeur van het Bossche Casino, besloot deze grandioze productie naar Brabant te halen.

Napoleon
Op vrijdagavond 4 juni 1982 was het zover. Kort na zeven uur verschenen de eerste beelden van Napoleon op het witte doek van het uitverkochte Casino. Het Brabants Orkest verzorgde de begeleiding. De toeschouwers konden genieten van een 'gigantisch spektakel', waarin film en muziek 'een schitterend geheel' vormden. Het evenement, formeel onderdeel van het Holland Festival, werd twee keer in 's-Hertogenbosch herhaald. Voorstellingen elders in het land waren om technische redenen uitgesloten. Alleen het Casino beschikte zowel over voldoende ruimte voor de zestig musici als over zeventig mm-projectoren. Deze waren nodig in verband met de befaamde triptiek-scènes (drie verschillende beelden naast elkaar).

Het klikte tussen Napoleon en de Brabantse hoofdstad. Liefhebbers van symbolen zullen dit mede toeschrijven aan een episode uit de vaderlandse geschiedenis. In 1810 bracht de veldheer een bezoek aan 's-Hertogenbosch om zijn troepen te inspecteren. Op de plek waar de stallen van de Franse cavalerie toen stonden, is later het Casino gebouwd.
Hoe dan ook, Tom Odems had zijn zin gekregen - op een detail na. Wat de toeschouwers in 's-Hertogenbosch te zien en te horen kregen, verschilde aanzienlijk van de voorstelling die Odems in Londen had meegemaakt. Rechtenkwesties maakten het vooralsnog onmogelijk om de Engelse reconstructie in Nederland te vertonen (dit zou pas in 1984 lukken, weer met Het Brabants Orkest). Odems had zich moeten tevredenstellen met de kortere Amerikaanse versie van Napoleon, gefinancierd door filmregisseur Francis Ford Coppola en opgeluisterd door muziek van componist Carmine Coppola. Inderdaad, de vader van Francis.
In tegenstelling tot de Britten vertoonden de Amerikanen de flm niet met een projectiesnelheid van twintig beelden per seconde, maar van 24 beelden (de moderne standaard). Bovendien lieten zij twintig minuten filmmateriaal uit Brownlows reconstructie gewoon weg. Op deze manier werd de duur van de voorstelling teruggebracht tot 'slechts' vier uur. Dat kwam goed uit: de vakbonden van de Amerikaanse begeleidingsorkesten stonden niet toe langer dan vier uur te spelen.
Vader Coppola, een energieke zeventiger, kwam over uit Californië om Het Brabants Orkest hoogstpersoonlijk te dirigeren. Hij had maar tijd voor drie repetities, want, zoals hij er fijntjes op wees, 'Time is money'. Hij benutte zijn repetitietijd zo intensief dat orkestleden hem achteraf een 'aimabele tiran' noemden.
Toenmalig orkestinspecteur van Het Brabants Orkest Nico Vlaspoel: 'Coppola gedroeg zich als een Al Capone van de muziek. Hij sprak niet tegen het orkest maar schreeuwde gewoon de hele tijd. Aan het begin dacht ik dat de musici in opstand zouden komen.' Gelukkig ontpopte de despoot zich als een kundig vakman, die het allerbeste uit het orkest wist te halen. Coppola had een goede leermeester gehad: als fluitist had hij Jarenlang in het NBC-symfonieorkest onder Arturo Toscanini gespeeld.

Napoleon was een voltreffer. De critici prezen Het Brabants Orkest om zijn 'grote inzet, gevoel voor timing en precisie'. Dit overweldigende succes dat dankzij Tom Odems en het Casino min of meer was komen aanwaaien, verdiende beslist een vervolg. Maar hoe? Filmprojectie met levende muziek is bewerkelijk. De synchronisatie van beeld en geluid eist veel voorbereiding. De rechtenkwesties liggen soms ingewikkeld, om maar te zwijgen over de zoektocht naar een goede filmkopie of een bruikbare orkestpartituur. Toch begon Het Brabants Orkest, als enige symfonieorkest ter wereld, zelf vertoningen van zwijgende films met symfonische begeleiding te organiseren. Dit kon alleen gebeuren dankzij het animo van stafmedewerker Theodore van Houten.

Nieuw Babylon
Van Houten werkte van 1981 tot eind 1986 bij Het Brabants Orkest. Nadat hij de publiciteit voor Napoleon had gecoördineerd, ging hij doortastend op zoek naar nieuwe mogelijkheden. Hij vernam dat het British Film Institute de Russische klassieker over de ondergang van de Parijse Commune, Nieuw Babylon, onlangs had gepresenteerd. Dat de oorspronkelijke muziek van Sjostakovitsj bewaard was gebleven, was natuurlijk een extra voordeel. Van Houten en orkestdirecteur Huber van Werkhoven reisden naar Londen om deze productie te zien en waren meteen verkocht.
Het Brabants Orkest wilde in november 1982 Napoleon herhalen. Toen bleek dat deze reprise niet kon plaatsvinden, werd in plaats daarvan Nieuw Babylon van regisseur Leonid Trauberg (1902-1990) geprogrammeerd. Het orkest contracteerde de Israëlische dirigent Omri Hadari, die de partituur van Sjostakovitsj gebruiksklaar had gemaakt. Hadari en de musici zetten een indrukwekkende prestatie neer en de landelijke pers stak opnieuw de loftrompet: 'Noten Nieuw BabyIon in prachtig gareel - Na het succes met Napoleon scoort Het Brabants Orkest opnieuw een vol punt.' Tegelijk besefte iedereen dat het orkest met twee filmprojecten van uitzonderlijke kwaliteit binnen een half jaar de lat erg hoog had gelegd voor de toekomst.


Leonid Trauberg en Theodore van Houten, oktober 1983

Voor Nieuw Babylon nodigde Theodore van Houten de toen 8l-jarige regisseur Trauberg uit. Van Houten: 'De aanwezigheid van een historisch figuur als Trauberg gaf natuurlijk enorm veel cachet aan de voorstelling. Elke avond kreeg hij een staande ovatie. Ook de pers had veel belangstelling voor hem. De dag na de première gaf hij een lang interview aan de Volkskrant, en dit lokte drommen toeschouwers naar de laatste uitvoeringen.
De zichtbaar ontoerde Trauberg verklaarde na de eerste voorstelling: 'Dit is de mooiste dag van mijn leven.' Hij had zijn eigen film nog nooit met de oorspronkelijke muziek gezien. Het orkest dat de eerste vertoning van Nieuw Babylon in 1929 begeleidde, was niet opgewassen tegen de muziek. Na heftig protest van de musici werd de veeleisende partituur van Sjostakovitsj snel vervangen door meer conventionele muziek.

Van Houten begeleidde Trauberg tijdens zijn verblijf in Nederland en raakte nauw met hem bevriend. Deze vriendschap duurde tot de dood van de regisseur in 1990. Bij de reprise van Nieuw Babylon in oktober 1983 was Trauberg opnieuw van de partij. Deze keer gaf Het Brabants Orkest dire voorstellingen, eerst in het Bossche Casino, vervolgens in het beroemde Tuschinsky Theater te Amsterdam en ten slotte in het sportpaleis annex wielerbaan van Gent. Deze laatste locatie lag minder voor de hand, maar was gekozen door het Internationaal Filmgebeuren van Vlaanderen vanwege de grote publieke belangstelling. Het werd volgens een Belgische krant een heerlijke avond, 'puik begeleid door Het Brabants Orkest'.

Pantserkruiser Potemkin
Dit tweede bezoek van Leonid Trauberg legde Het Brabants Orkest geen windeieren. In die tijd was Theodore van Houten druk bezig met de productie van een andere beroemde Russische film, Eisensteins Pantserkruiser Potemkin (1925). Hij had een kopie van de gerestaureerde film kunnen regelen, maar de oorspronkelijke muziek van Edmund Meisel bleef onvindbaar. op zoek naar de muziek deed Van Houten onderzoek in Washington, New York en Dresden. Van Houten: 'Trauberg had ons eerder beloofd speurwerk in Moskou te verrichten, maar sindsdien had hij met geen woord meer over het onderwerp gerept. Totdat hij mij in de trein naar Gent twee dikke pakken overhandigde: "A present for you." En wat voor een cadeau! De twee pakken bevatten kopieën van een partituur en bijna alle orkestpartijen.'

Traubergs gebaar maakte een volledige reconstructie van Meisels muziek mogelijk. Het Brabants Orkest gaf daartoe opdracht aan de Britse 'dirigent-pianist-slagwerker' Alan Fearon, die zelf ook het orkest kwam leiden in april 1986. Pantserkruiser Potemkin, het relaas van een historische muiterij aan boord van een Russisch oorlogsschip, bevat indrukwekkende optische effecten. Meisels ritmische en indringende muziek, waarin de slagwerkers een hoofdrol vervullen, versterkt het effect van de beelden enorm. De pers prees zowel de kwaliteit van de filmkopie als 'de voortreffelijke uitwerking van de muziek'.
Wat voor de toeschouwers tot een 'verbluffende totaalervaring' groeide, werd voor sommige orkestleden teveel van het goede, zeker in de zalen waar het orkest in de bak moest spelen. Theodore van Houten: 'De bak is een bijna afgesloten ruimte waarin alles extra hard klinkt. De orkestpianiste bij Potemkin zat vlakbij het slagwerk. Zodra ze niet hoefde te spelen, deed ze haar vingers in haar oren. Mogelijk een unicum in de muziekgeschiedenis!'

Met Potemkin maakte Het Brabants Orkest ook naam buiten de landsgrenzen. In november 1987 vond een succesvolle tournee door Groot-Brittannië plaats, met vier uitvoeringen in Cambridge, Londen, Cardiff en York. Alan Fearon stond opnieuw voor het orkest. Hoewel hij de partituur op zijn duimpje kende, gingen de voorstellingen hem niet van een leien dakje.
Oud-orkestinspecteur Vlaspoel: 'De projectoren in Engeland weken af van die in Nederland. Dit had gevolgen voor de projectiesnelheid, zodat Fearon niet meer kon vertrouwen op de tijdsduren die hij had ingestudeerd. Elke avond moest hij zijn tempi aanpassen. En zo'n voorstelling staat of valt natuurlijk met het tempo.'Gelukkig wist de ervaren Fearon de film telkens op de voet te volgen, zodat het publiek geen hinder van dit praktische detail ondervond.